Os bebés diferenzian as luengas por a bista

Como ya sabez y ha emos iu comentando en as notizias de lingüistica cheneral en iste blog, ninons y ninonas tienen muitos benefizios por estar bilingües. Amás, se sabe que os umans son diseñaus pa aprender más d'una luenga de traza normal sin perchuizio d'o suyo desembolique.

En Vancouver, Canadá, W. Weikum y o grupo d'imbestigadors d'a University of British Columbia han feito un estudio mui interesán. O resultau: un bebé mirando a cara d'o suyo interlocutor, y sin sentir-lo, ye capable de saber a luenga en que le charra nomás por os momos.
Iste trobo s'ha feito con bebés que beyen bideos d'adultos parlando barias frases en a pantalla sin soniu. Cuan l'adulto parla en una luenga no conoixida por o bebé, iste s'aburre; pero cuan l'adulto pasa a una luenga conoixida por o bebé, iste nota o cambio y fa güellos con interés.
A base zientifica d'iste feito ye bella cosa que muitos ya intuibanos: bista y luengache son modulos cognitibos increyiblemen asoziaus que, amás de presentar similituz en a suya arquitectura, se ye descubrindo que s'apoyan la uno en l'atro. Sin duda, más apoyos pa a lingüistica formal!

I hai encara más sorpresas: os ninos monolingües nomás conserban ista capazidat de triga bisual de luengas dica os seis meses nomás; pero os bilingües la pueden continar fendo serbir dica os güeito meses. Pareixe que dotar a o nino d'una estructura bilingüe l'aduya en as suyas capazidaz cognitibas de discriminazión. D'atra man, que un nino prenzipie a aprender una segunda luenga materna dimpués d'ixe periodo no implica que les sía más difizil d'adquirir, afirman os imbestigadors, nomás que ye recomendable que cuanto antes se faiga millor.

Si querez fer a experienzia, tenez dos bideos de preba con que podez chugar a estar ninos. En cual d'os dos bideos: bideo A (2.4 MB, requiere Quicktime player) u bideo B (2.6 MB, requiere Quicktime player) se charra anglés y en cual franzés? A respuesta tos la deixo a la fin d'o post d'abaixo "L'aragonés ansotano". Como podez beyer, l'adulto que feba a preba yera o mesmo, con o que en podez pensar que no ye que cada parlán faiga cara d'a suya luenga, sino que os ninos lo saben por os mobimientos d'a boca y os musclos fazials.
Tos recomiendo tamién que tos leigaz l'articlo completo en NewScientist.com (en anglés).

L'aragonés ansotano

[Actualizazión: en tenez un mui buen comentario feito por Abargal en o suyo blog La fabla chesa (en cheso)].

Ista ye a informazión sobre a presentazión d'o estudio de Miguel Ánchel Barcos sobre l'aragonés ansotano (d'Ansó y Fago) publicau por Gara d'Edizions.

El aragonés ansotano. Estudio lingüístico de Ansó y Fago.
de Miguel Ánchel Barcos. Güe día 28 de mayo a las 19.30 oras: Biblioteca de Aragón.
A presentazión correrá a cargo de D. Chabier Lozano, filólogo y Bizepresidén de l’Academia de l’Aragonés y, de D. Artur Quintana, miembro Correspondién de l’Institut d’Estudis Catalans, presidente d’Iniciativa Cultural de la Franja y Academico d’Onor de l’Academia de l’Aragonés.

Siento muito no poder ir-ie, enorabuena a l'autor por iste chenial treballo que nomás he puesto mirar por denzima ( y dica que remate examens no podré rematar de leyer). Espero que tot baiga mui bien, ya contarez!

(Respuesta a o post d'os bebés:
Bideo A ye franzés, bideo B ye anglés.)

Eleczions d'Aragón 2007

[Articlo resumiu de bersión anterior].

Iste no ye ni ha estau nunca un blog de politica. De feito, siempre he quiesto que sía un referén de l''apolitizidat' que ha de mantener l'aragonés si quiere estar considerau como o que ye: una luenga como a resta d'as luengas d'o mundo, un patrimonio lingüistico.
Por ixo, y defuera de cualsiquier ideolochía, partiu u tendenzia, creigo que qui conoixemos l'aragonés y sabemos d'a suya balgua; qui veyemos cómo se ye morindo solet; qui, con más u menos fortuna, treballamos pa que no se deixe de charrar una luenga irrepetible; emos de nimbiar un mesache claro y breu a os nuestros politicos.

A toz éls, sían d'o partiu que sían, les emos de pedir seriedat, responsabilidat y paso firme y dezidiu, sin tremolar ni dandaliar.

Ye o tiempo de l'aragonés: cal treballar, conzienziar, imbestigar y dialogar. Cal fer que os suyos dialectos no mueran y se mantiengan, que l'Academia de l'Aragonés y que toz que adedican o suyo tiempo a l'aragonés no beigan os suyos prochectos frustraus por a política. PSOE, PP, PAR, CHA y IU han de treballar como uno solo: han de fer un poder por aduyar l'aragonés.

L'aragonés en a Tv de Barcelona

Sí, en as telebisions aragonesas ye cuasi imposible que salga un documental sobre l'aragonés, pero no pasa isto fuera d'Aragón. Ye asinas que en Infòc: o informatiu setmanal en occitan de Barcelona TV d'o día 22/4/2007 se i charró de l'aragonés.

En resumen: ye una telebisión catalana en catalán que fa un informatibo en luenga occitana semanal. Astí ye aon se fa un chicot repaso por l'aragonés. Tos deixo o bideo completo debaixo. Qui sale ye Chuan Carlos Bueno, qui explica una mica l'actualidat y as nezesidaz que tiene a nuestra luenga. Dimpués, comentan a telebisión por Internet Charrandotb.com y en amostran un exemplo de cómo funziona y cómo ye un bideo (en aragonés chistabín). Tot un trobo que m'ha feito muito goyo de beyer y quiero compartir con busatros. Espero que tos cuaque.

En o minuto 5:09 prenzipian con l'aragonés.

Nuebas de lingüistica

Fa tiempos que no escrito d'iste tema, asinas que imos a fer un repaso por as cosas más importans que han amaneixiu en zagueras.

BBC: Si se pensaba que a escritura d'o chino teneba 4.500 años d'antigüedat, que no ye poco! Agora s'han trobau unas nuebas inscripzions en o noroeste d'o país. Bels 2000 debuixos con similituz respecto a os simbolos de l'antigo chino arcaico.
De cuán son istas nuebas inscripzions? De fa 8.000 años!!! Sin duda una barbaridat comparada con a escritura en atras luengas. Recordemos que ya sin atender a la escritura, a reconstruczión más fidable que se puede fer d'o indoeuropeu no puya más d'os zaguers 6.000 años. Sin duda, se queda ixa zifra mui curta con istas inscripzions chinas.

No sé aón: En zagueras s'ha feito publica a notizia d'experimentos con supercomputadors. Uno d'istos miró de 'simular' a estructura neuronal d'un rato. O que consiguioron estió simular durante 10 segundos (que en realidat refleixoron 1 segundo a tiempo real) d'o funzionamiento d'o cerebro d'o rato. Dimpués d'ixe chicot tiempo l'ordenador no podió continar con a difízil faina de fer os millons de calculos y conexions que se fan en a cabezeta d'iste animalet. Os resultaus, encara que prematuros, ya apunta a que en ixe segundet de bida o sistema neuronal simulau por o computador ya s'estructuró en conchuntos de neuronas con interfazes y funzions espezificas. Toz os lingüistas se miran con güellos de caparra ixe tipo d'experimentos, pues se trata de uno d'os millors metodos de imbestigazión en a lingüistica formal.

Medical news today: 1 millón de dolars ye o dinero con que se l'ha premiau a un grupo d'imbestigadors d'a unibersidat d'Arizona pa que faigan un treballo de 5 años con a meta de afundar en o conoiximiento d'as relazions entre memoria, cognizión (u atenzión) y luengache. Pa isto, y como a lingüistica formal bien fendo (ya dende a gramatica chenerativa), se desembolicará un prochecto de conchunta con models computazionals y informaticos de traza que s'establian metodos de simulazión pa predezir comportamientos neuronals. Ya han feito bel par de importans trobos. Si se pensaba que o luengache se cheneraba dende o emisferio izquierdo, agora se beye que tiene una extensión mayor como diferens puntos d'actuazión (pasando por o zerebelo). En iste sentiu, i hai datos que apuntan enta un treballo paralelo entre l'organo d'a bisión y o d'o luengache, hipotesis que ya se comentaba en a teoría dende a teoría sintactica y morfolochica funzional.

Y ta rematar, recordemos que cada begada se troban más animals con o sindrome umano de Babel :), pues si antes estioron as bacas, agora se describe o caso d'os delfins galeses, que tiene un dialecto espezífico (o galés, pero en iste caso no pas zeltico). Isto, encara que no con tanta seguridat, ya se conoixeba, de traza que en os mini zoos de no sé aón se chuntaban en o mesmo acuario delfins de diferens rechions pa que no s'entendesen y, por tanto, no se podesen eslampar. (No recuerda isto a os metodos d'esclabizazión d'o colonialismo en America?). Desembolicarían os delfins luengas pidgin y criollas dimpués d'un tiempo de combibenzia como fan os umans? Yo ya no opinaría dica que no se'n tienga más datos.

Y ta rematar, cal comentar en istas calendatas d'eleczions a importanzia de l'aragonés en os programas d'os partius politicos. Pa ixo, en Purnas en aragonés tenez una buena comparazión de toz os partius.

L'Academia proclama os suyos primers miembros d'onor

Plego de rezibir ista nota de prensa de l'Academia de l'aragonés:

"L'Academia de l'Aragonés, achuntada en Zaragoza en sesión estraordinaria, ha nombrau a os suyos primers miembros d'onor. Istos nombramientos obedexen a que l'Academia quiere contar entre os miembros suyos con a esperienzia y o conoximiento de personas destacadas por a suya larga trachectoria, cadaguna en la suya aria, en fabor d'a luenga aragonesa. Os nuebos academicos d'onor, que ya han confirmau l'azeptazión d'o cargo, son os siguiens: Brian Mott, Artur Quintana i Font, Juan José Guillén Calvo, Nieus Luzía Dueso Lascorz y Rosario Ustáriz Borra.

Brian Mott ye doctor en Filolochía Romanica Ispanica y profesor d'a Unibersidat de Barzelona. Entre a suya obra merex a pena acobaltar, respetibe a l'aragonés, a suya tesis doctoral sobre a fabla de Chistén y o suyo diczionario etimolochico d'o chistabín. D'atra man, Artur Quintana ye doctor en Filolochía Romanica y miembro d'o Institut d'Estudis Catalans. Antimás d'estudioso d'o catalán d'Aragón, en ye tamién de l'aragonés y luego publicará o suyo estudio sobre una d'as suyas bariedaz, l'aragonés de Ballibió. En cuanto a Juan José Guillén, cal destacar que ye, asinasmesmo, doctor en Filolochía por a Unibersidat de Zaragoza y espezialista en toponimia d'a Bal de Tena, asunto sobre o que trata a suya tesis doctoral. De zaguero, Nieus Luzia Dueso y Rosario Ustáriz son dos d'as más grans figuras literarias que tiene l'aragonés en as suyas bariedaz chistabina y chesa respectibamén. A primera ye autora, entre atros, d'o libro de poesía A'l canto'l Zinqueta y d'o de prosa Leyendas de'l Alto Aragón y a segunda d'una graniza obra poética replegada en un bolumen publicau fa poco baxo o títol Miquetas de l'alma.
Toz os nuebos miembros d'onor de l'Academia de l'Aragonés serán omenachiatos en o prosimo pleno d'a mesma, prebisto ta o 30 de chunio en Piedrafita de Tena."

Enorabuena a os nuebos miebros d'onor de l'Academia. Dende O chemeco d'as parolas tos animamos a que continez fendo o buen treballo por l'aragonés que diga agora ez feito. Un saludo mui mui espezial a Luzía Dueso y Brian Mott. Espero beyer-tos luego.

XIV Chornadas d'as Luengas d'Aragón

Cómo no, as Chornadas d'as Luengas d'Aragón que cada año organiza l'Asoziazión Cultural Nogara Religada son una d'as fitas más importans d'a cultura y soziedat aragonesa en relazión con as suyas luengas. Si son tan importans no nomás ye por que chiren arredol d'aragonés y catalán, sino porque a suya organizazión (en espezial Juan Pablo Martínez, Rubén Ramos y Chuserra Barrios iste año) s'ha esmerau muito en ufrir una programazión que difizilmen se podría millorar. Tot isto con a colaborazión d'o Gobierno d'Aragón y d'a CAI.

Asinas, un escritor premio nazional de literatura, un debat de politicos menau por un conoixiu presentador d'a Tv, l'Academia d'a luenga, profesors unibersitarios y escritors en aragonés fan toz chuntos o panorama d'una semana tremenda. Tos recuerdo que ye d'o 7 a o 12 de mayo en o Centro "Joaquín Roncal" a las 19:00 fueras d'o sabado que ye a las 12:00.

Enhorabuena a os suyos organizadors y a l'asoziazión por istas chornadas. Espero que muitos de busatros podaz asistir a bella conferenzia. Pa saber-ne más, tos recomiendo o blog de Barrenau: Tierra de barrenaus aon i hai más info, asinas como en charrando.com.
(Pa ixamplar o cartel, punchaz-ie).